Yük taşıtacak hemen herkesin sorduğu ilk soru budur ve cevabı sanıldığı kadar tek satırlık değildir. Çünkü bir dorseye ne kadar yük sığacağını belirleyen tek bir sayı yoktur: iki ayrı sınır aynı anda çalışır. Biri ağırlık, diğeri hacim. Yükünüz hangisini önce doldurursa sefer sayınızı o belirler.
Bu ayrımı bilmeyen müşteri çoğu zaman iki hatadan birini yapar. Ya sadece tonaja bakar ve hafif ama hacimli yükünün tek sefere sığacağını sanır — dorse ağırlık sınırına gelmeden dolar ve ikinci sefer gerekir. Ya da sadece palet sayısına bakar ve ağır yükünde dorsenin yarısı boş kalırken kantarda sınırı aştığını görür. Aşağıda bu iki sınırın nasıl hesaplandığını ve hangi durumda hangisinin belirleyici olduğunu tek tek anlattık.
Buradaki ölçüler standart dorse içindir; 13,60 m × 2,55 m çerçevesi tenteliye özel değildir, açık kasa ve kapalı kasa dorseler de aynı çerçeveyi paylaşır. Bizim aracımız açık kasa (yan kapaklı) dorsedir ve yükün üstü gerektiğinde brandayla örtülür; ölçü ve tonaj tarafında bu tabloda bir değişiklik olmaz, değişen şey yükleme yöntemi ve örtme planıdır. Özel dorselerde (frigo, silobas, lowbed) ise hem iç hacim hem boş ağırlık değişir, dolayısıyla taşınabilecek yük de değişir. Yükünüzü tarif ettiğinizde hangi dorseyle gitmesi gerektiğini birlikte belirliyoruz.
Dorse ölçüleri
Türkiye'de yaygın kullanılan standart dorsenin dış ölçüleri yasayla sınırlıdır; bu yüzden hangi firmayla çalışırsanız çalışın ölçüler birbirine çok yakındır. İç hacmi belirleyen uzunluk, genişlik ve yükseklik şu şekildedir.
- Uzunluk 13,60 m — sektörde "on üç altmış" diye anılır
- Genişlik 2,55 m — iki sıra Euro palet yan yana sığacak ölçü
- Araç toplam yüksekliği yaklaşık 4,00 m (yükün kendi yüksekliği bunun içindedir)
- Bu ölçüler standart dorse içindir; frigo, silobas ve özel dorselerde değişir
- Kullanılabilir yükseklik, istiflenebilir yükte kaç kat konabileceğini belirler
Genişliğin 2,55 m olması tesadüf değildir: 80 cm genişliğindeki Euro paletten üç sıra ya da 120 cm'lik kenarından iki sıra dizilebilsin diye bu ölçü standarttır. Palet düzenini planlarken bu iki dizilişten hangisinin daha çok palet aldığını hesaplamak gerekir.
Ağırlık sınırı
Ağırlıkta iki ayrı sayı vardır ve karıştırılır: taşınabilecek yük ile araç dahil toplam ağırlık. Kantarda ölçülen ikincisidir. Dorsenin boş ağırlığı düştükçe taşıyabileceğiniz yük artar; bu yüzden aynı sınıf iki aracın kapasitesi birebir aynı olmayabilir.
- Yük kapasitesi yaklaşık 20–25 ton
- Araç + yük yasal toplam sınırı 38–40 ton
- Dorse ve çekicinin boş ağırlığı bu toplamdan düşer
- Yoğun yüklerde (demir, çimento, mermer) hacim dolmadan ağırlık sınırına ulaşılır
- Sadece toplam değil, her aksa binen ağırlık da ayrı sınırlıdır
Toplam ağırlık sınır içinde olsa bile yük dorsenin bir bölümüne yığılmışsa aks sınırı aşılır ve ceza yazılır. Bu yüzden ağırlığın dorse boyunca dağıtılması ayrı bir iştir ve yükleme sırasında taşıyıcının sorumluluğundadır.
Palet kapasitesi
Paletli yükte hesap daha nettir çünkü palet ölçüleri standarttır. Ancak burada da iki farklı palet tipi dolaşımdadır ve hangisini kullandığınız dorseye sığan sayıyı doğrudan değiştirir.
- Euro palet 80×120 cm → tabana 33 adet
- Sanayi paleti 100×120 cm → tabana 26 adet
- Aradaki fark 7 palet — yani bazen bir sefer farkı demek
- Yük istiflenebiliyorsa (üst üste konabiliyorsa) sayı ikiye katlanabilir
- İstiflenemeyen yükte taban sayısı tavandır, artırmanın yolu yoktur
Palet ölçünüzü ilk telefonda söylemeniz önemlidir. Aynı ürünü 80×120 yerine 100×120 palete koyduğunuzda sefer sayınız değişebilir; bunu taşıma günü öğrenmek kimsenin işine yaramaz.
Kaç sefer gerekir? Adım adım hesap
Sefer sayısını bulmanın pratik yolu iki ayrı hesap yapıp büyük olanı almaktır. Bu hesabı telefonda birlikte yapıyoruz ama kendiniz de kabaca çıkarabilirsiniz.
- 1. adım — ağırlık: toplam tonajı 22'ye bölün (ortalama kapasite)
- 2. adım — hacim: toplam palet sayısını 33'e bölün (istiflenemiyorsa)
- 3. adım: iki sonuçtan BÜYÜK olanı gerçek sefer sayınızdır
- Hafif ama hacimli yükte hacim belirleyicidir
- Ağır ama küçük hacimli yükte ağırlık belirleyicidir
- Yük istiflenebiliyorsa 2. adımdaki bölen ikiye katlanır
Aşağıdaki örnek tamamen varsayımsaldır; gerçek bir sevkiyatın verisi değil, hesabın nasıl işlediğini göstermek için kurgulanmış bir örnektir. 30 ton ağırlığında ve 40 paletlik bir yük düşünün. Ağırlık hesabı 30 ÷ 22 = 1,4 sefer; hacim hesabı 40 ÷ 33 = 1,2 sefer. Büyük olan ağırlık tarafı, yani iki sefer gerekiyor. Ama aynı 40 palet 20 ton olsaydı ağırlık 0,9 sefer verirdi ve yine hacim yüzünden iki sefer çıkardı — sebebi farklı, sonucu aynı.
Açık kasa dorsede kapasite planlaması nasıl değişir?
Ölçü ve tonaj tarafında değişmez: 13,60 m × 2,55 m çerçevesi, 20–25 ton yük kapasitesi ve 38–40 ton yasal toplam sınırı aynı kalır, taban palet sayısı da aynıdır. Değişen şey yükleme yöntemi ve hava korumasıdır. Açık kasa dorsenin üstü açıktır; bu, uzun profil, boru, kereste ve sandıklanmamış makine gibi parçaların vinçle üstten yüklenmesine imkân verir. Yan kapaklar dökülme riski olan paketli ve çuvallı yükte destek sağlar. Hava koruması ise brandayla gelir: nem alan yükler örtülerek taşınır, branda araçta hazırdır ve ayrıca ücretlendirilmez.
- Ölçü, tonaj ve taban palet sayısı açık kasada da aynıdır
- Üst açık olduğu için vinçle üstten yükleme mümkündür
- Yan kapaklar paketli ve çuvallı yükte dökülmeye karşı destek verir
- Nem alan yükler (çuvallı hububat, yem, kepek, küspe, gübre, un, kereste) brandayla örtülür
- Branda araçta hazırdır, ayrıca ücretlendirilmez; bütünlüğü yükleme öncesi kontrol edilir
- İstif yüksekliği planlanırken aracın toplam 4,00 m sınırı gözetilir
Yani kapasite hesabınız dorse tipine göre değişmez; örtme ve yükleme planı değişir. Yükünüzün nem hassasiyeti varsa bunu palet ve tonaj bilgisiyle birlikte söyleyin ki branda kararı yükleme öncesinde verilsin, yükleme bittikten sonra değil.
Yoğunluk meselesi: neden aynı bedele farklı tonaj?
Nakliyede sık duyulan bir şaşkınlık vardır: iki müşteri aynı bedeli ödemiş ama biri dorseyi ağırlık sınırına kadar doldurmuş, diğeri bunun çok altında bir tonaj taşıtmıştır. Bunun sebebi haksızlık değil, yükün yoğunluğudur.
- Yoğun yük (demir, çimento) az yer kaplar, çok ağırdır
- Hafif yük (ambalajlı ürün, plastik) çok yer kaplar, az ağırdır
- Araç her iki durumda da tam dolmuş sayılır
- Maliyet aracın seferi üzerinden hesaplanır, taşınan tonaj üzerinden değil
- Bu yüzden "ton başına" karşılaştırma tek başına yanıltıcı bir ölçüdür
Farklı teklifleri karşılaştırmanın daha dürüst yolu ton-kilometre hesabıdır; bunu ayrı bir yazıda anlattık.
Sık yapılan hatalar
Aşağıdaki hatalar, taşıma günü sürpriz çıkmasının en yaygın sebepleridir. Hepsi de ilk telefonda iki dakikada önlenebilir.
- Sadece tonaja bakıp hacmi unutmak — hafif yük dorseyi ağırlık sınırından önce doldurur
- İstiflenemeyen yükü istiflenebilir sanmak; ambalaj buna izin vermiyor olabilir
- Palet ölçüsünü söylememek; 80×120 ile 100×120 arasında 7 palet fark var
- Streçsiz palet göndermek — yolda dağılır, yükleme noktasında geri çevrilir
- Ağırlığı tahminle söylemek; mümkünse kantar değeri verin
- Yükün nem hassasiyetini söylememek; branda kararı yükleme öncesinde verilir
- Yükleme veya boşaltma noktasında kaldırma ekipmanı olduğunu varsaymak
Bu maddeleri ilk görüşmede netleştiren müşteride taşıma günü neredeyse hiç sürpriz çıkmıyor. Netleştirmeyen müşteride ise en sık sonuç ikinci sefer oluyor ve ikinci sefer, ilk seferin üzerine eklenen bir maliyettir.
Bu konuda sık sorulanlar
Dorse 13,60 m ise neden 33 palet sığıyor, daha fazlası değil?
Çünkü paletler yan yana ve arka arkaya diziliyor, boşluk bırakılmadan. 13,60 m uzunluk ve 2,55 m genişlikte 80×120 cm palet en verimli düzenle dizildiğinde tabana 33 adet çıkıyor. Daha fazlasını sığdırmak için paletleri sıkıştırmak gerekir ki bu hem yükleme boşaltmayı zorlaştırır hem yük emniyetini bozar.
Yükümü istifleyebilir miyim, nasıl anlarım?
Ambalajın üstüne yük binmeye dayanıp dayanmadığına bakın. Karton koli üzerinde istifleme sınırı genellikle yazılıdır. Çuvallı ürün istiflenebilir ama düzgün dizilmesi gerekir. Cam, hassas elektronik ve şekilsiz ambalajlı ürünler genellikle istiflenemez. Emin değilseniz sorun; yanlış varsayım ikinci sefer demek.
20 ton mu, 25 ton mu? Kesin rakam neden verilmiyor?
Çünkü taşınabilecek yük, aracın boş ağırlığına göre değişiyor. Yasal toplam sınır sabit ama çekici ve dorsenin kendi ağırlığı araçtan araca farklı. Daha hafif bir dorse daha çok yük taşır. Kesin rakam için aracın ruhsatındaki değerlere bakmak gerekir; biz de bu yüzden "yaklaşık" diyoruz.
Yükümün ağırlığını bilmiyorum, ne yapmalıyım?
Ürün başına ağırlık × adet ile kaba bir hesap çıkarın; çoğu durumda bu yeterli oluyor. Paletli yükte palet başına ağırlık genellikle bilinir. Kantar imkânınız varsa en doğrusu odur. Tahmin bile olsa bir sayı söylemeniz, hiç söylememekten çok daha iyi — çünkü sıfır bilgiyle yapılan planlama taşıma günü değişir.
Sizin aracınız hangi dorse tipi ve kapasite bundan etkilenir mi?
Tek çekici ve tek açık kasa (yan kapaklı) dorse ile çalışıyoruz; K1 yetki belgemiz var. Ölçü ve kapasite tarafında yukarıdaki tablo aynen geçerli: 13,60 m × 2,55 m, yaklaşık 20–25 ton yük, tabana 33 Euro palet veya 26 sanayi paleti. Farkı yükleme ve koruma tarafında görürsünüz: üst açık olduğu için vinçle üstten yükleme mümkün, yan kapaklar paketli yükte destek verir ve nem alan yükler brandayla örtülerek taşınır. Branda araçta hazırdır ve ayrıca ücretlendirilmez. Araçta vinç veya forklift bulunmuyor; kaldırma ekipmanını hem yükleme hem boşaltma noktasında sizin sağlamanız gerekiyor.
Bu konuyla ilgili diğer sayfalar: paletli yükleme rehberi, aks ve ağırlık limitleri, ton-kilometre nedir?, komple yük taşıma ve araç ve kapasite.
Bu bilgiyi nasıl kullanırsınız?
Yukarıdakileri okuduktan sonra elinizde şu var: yükünüzü tarif ederken hangi bilgileri vermeniz gerektiği ve karşı taraftan hangi cevapları beklemeniz gerektiği. Bu ikisi, aldığınız teklifin gerçekçi olup olmadığını anlamanız için yeterli.
Bizimle çalışmasanız bile bu yazıdaki ölçütleri kullanmanızı öneririz. İyi bir taşıyıcıyı kötüsünden ayıran şey fiyat değil, bu sorulara verdiği cevabın netliğidir. Soruyu soran müşteri, sormayan müşteriden hem daha az ödüyor hem daha az sorun yaşıyor.
Bu yazıdan sonra ne yapmalı?
Yük taşımada keşfe gerek yok. Ne taşınacağını, kaç ton olduğunu, iki adresi ve tahmini tarihi söylemeniz yeterli — aynı görüşmede net rakamı veriyoruz. Yükleme noktasında forklift veya rampa olup olmadığını da eklerseniz fiyat ilk seferde doğru çıkar. Teklif formundan ya da telefonla ulaşabilirsiniz; sık sorulan sorular sayfasında da aradığınız cevap olabilir.